«سه فلسفه زندگی» در پله دوم نشر نشست/معنای زندگی و کتب مقدس – خبرگزاری مهر

از این رو، در جوامع غربی، مکاتب فلسفی و نظریّه ها و دکترین های زیادی گسترش پیدا کرد. این اشخاص معتقدند که عقل جز از طریق شریعت به گوهر مقصود دست پیدا نمیکند، چنانکه شرع نیز جز از طریق عقل قابل توجیه و تفسیر نیست. او معتقد است انسان کامل، انسانی است که به خودآگاهی تمام­عیار و واقعی دست پیدا کند؛ این خودآگاهی نیز تنها در گرو آن است که انسان، جسم و روح و اندیشه و تمام حقیقت تشکیل­دهنده­اش را درگیر با تفسیر از خود و هستی بداند. سقراط جوان اما بلادرنگ به این پرسش پاسخ منفی میدهد و از پذیرفتن ایده برای کثافت یا فضولات سرباز میزند.

اما مسلمانان که تا آن زمان کلمه الله و مذهب توحید را «وحده لا شریک له» در مکتب قرآن و اسلام فرا گرفته بودند، تنها میدانستند که خداوند یکتا آفریدگار زمین و آسمانها و همه مخلوقات است. افلاطون میگوید از طریق تعلیم و تربیت میتوان مفهوم صحیح سلسله مراتب طبیعی را با زبان اسطوره برای افرادی که نمیتوانند حقیقت را به درستی درک کنند قابل فهم کرد و سقراط با بیان اسطورهای میگوید از ابتدای خلقت یعنی زمانی که خداوند انسانها را آفریده وجود کسانی را که در آینده زمام کشور را به دست میگیرند را به زر سرشت و به همین جهت آنان گرانقدرتر از دیگران هستند و چون زر و سیم خدایی در درونشان به مقدار کافی است به زر و سیم زمینی نیاز ندارند.

به این معنا که با معین کردن غایتی که مدینه مورد بحث باید دنبال کند یا آن را والاترین هدف خویش برشمارد، نیز تعیین انسانهایی که باید به شهر حکومت کنند، نوع مدینه را مشخص میکند. ایشان شاگرد «امامالحرمین» یعنی امام مکه و مدینه بود! سقراط تأسیس مدینه فاضله را در سه مرحله انجام میدهد: 1. شهر سالم یا شهر خوکها 2. شهر خالص(پاک شده) یا شهر پادگان نظامی 3. شهری که فیلسوفان در آن حکومت میکنند. بر اساس همین قرابت است که آیات و روایات و احادیث بسیاری شریعت را عقل خارجی و عقل را شریعت داخلی معرفی کردهاند.

اما همگی ما بر این نکته اذعان داریم که خاستگاه فلسفه یونان است. این امر نکته بسیار مهمی است چرا که باعث و بانی بسیاری از اتفاقات خجسته شده است، نمونه این اتفاقات پیدایش تئاتر در یونان باستان است. اما درباره یونانیان عموماً اقرار می کنند که فلسفه و علم یونان پایه گذار روش شناسی عقلی است که نه تنها به فلسفه و علم، بلکه به بیشتر شاخه های تحقیقی دیگر نیز قابل اعمال است. تمثیل غار تمام آن چه افلاطون از ناتوانی انسان در دست یافتن به حقیقت ازلی-ابدی و عالم مُثُل در سر دارد را به خوبی بیان می کند و بر اساس این تمثیل، تعریفش از حقیقت و تمایز آن با دنیای بیرون را بیان می کند.

با چنین نفسی می توان از رذائل اخلاقی نیز فاصله گرفت. امروزه این لافزنان آنقدر در جامعه زیاد شدهاند که متاسفانه عرفان واقعی (که جدای از فلسفه نیست) رو به فراموشی است؛ و باید دانست که منظور از عرفای راستین کسانی چون: محی الدین ابن عربی، شیخ اشراق، حضرت ملاصدرا، شیخ ابوسعید ابوالخیر هستند؛ و در ضمن در بحثهای علمی در این مورد باید از اکثر کسانی که در «تذکرة الاولیا» و کتبی از این دست، نامشان آمده، گذر کرد، چرا که در این نوع متون شروع به افسانهپردازی و داستانسراییهایی در حول و حوش این اسامی شده است و این داستانهای تاویلپذیر فقط برای بیان نکات اخلاقی و همینطور آموزش معنوی جامعه و آیندگان بوده است.

در عرب جاهلیت میتوان گفت که این امر وجود داشت مثلا در منابع موجود است که در ماههای حرام و در بازار عکاظ مکه شعرا به شعرخوانی و بعضا جدل شعری میپرداختند به طوری که بیت به بیت همدیگر را جواب گفتند، ولی گویا اشعار در موضوع واحدی نبوده است و ملاک فقط قدرت شاعرانگی بوده است. به این ترتیب جامعه سقراطی به سه طبقه تقسیم میشود: فراونروایان- دستیاران- پیشهوران. دستیاران با سیم و دیگر پیشهوران را با آهن و برنج سرشت. شریعت الهی بسیار زیاد به عقل نزدیک است تا جایی که آنها را کاملا متحد با یکدیگر خواندهاند.

حال با تمام این اوصاف آیا میتوان بازهم عنوان داشت که فیلسوف مسلمان به معنای واقعی کلمه فیلسوف نیست؟ شما وقتی که روزه میگیرید، اگر روزه واقعی بخواهید بگیرید، دائمآ باید با نفستان مبارزه کنید. توجه به فرهنگ و دانش یونان با حمایت هارون نضج گرفت، او کسانی را به امپراطوری روم فرستاد تا نسخههای خطی یونانی را خریداری کنند و نیز به دانشمندان و مترجمانی که آثار علمی یونانی را ترجمه میکردند هدایا و دستمزدهای هنگفتی اعطا میکرد. ما همه ساله در این کلاسها شرکت میکردیم، وقتی که انجمن فلسفه تشکیل شد، ایشان به ایران منتقل شد و همیشه حضور داشت، کلاس فصوصالحکم و درسهای دیگری را در آنجا ادامه داد.

این مجموعه آموزشی از یازده درس تشکیل شده و برای دانشجویان رشتههای علوم انسانی مفید است. این مجموعه آموزشی از شش درس تشکیل شده و برای دانشجویان رشتههای فلسفه و الهیات مفید است. زیرا اگر تغییری در این موضوع، یعنی جوهر حاصل شود، دیگر موضوعی برای خروج تدریجی باقی نمی ماند، و حال آنکه در آغاز شرط شده است که در تحقق حرکت باید شش شرط موجود باشند و موضوع هم یکی از آنهاست. بههمین دلیل میتوان پذیرفت که نفسِ انسان، امری غیر از بدن او، یعنی جوهری مفارق است؛ زیرا در غیر این صورت، باید درک نفس ملازم با درک بدن باشد و حال آنکه چنین نیست.

یعنی ما تا این اواخر نمیدانستیم که حکمت صدرایی چگونه یداً به ید و صدراً به صدر به اساتید متأخر منتقل شده است. امید است آنقدر به وسایل و فرهنگ وارداتی مشغول نشویم که از هدف غایی جامعه منتظر یعنی حرکت به سمت ظهور امام مهدی(عج) غافل شویم. اما مقدمه شروع حیات فلسفی در تمدن اسلامی را باید در ظهور و پویایی علم کلام دانست. اما در تمدن اسلامی این قضیه فرق اساسی با یونان باستان دارد و ما در حوزههای تمدن اسلامی فرهنگ و قدرت گفتوگو و دیالوگ برقرار کردن را خیلی کم داشتهایم. اما همین میزان نیز بعد به نوعی از بین رفت.

اما اینکه بگوییم چون او تنها درباره دین بحث میکند فیلسوف نیست، به نظر سخن اشتباهی است. اما «فضل بن شاذان» تمام اختلافات کلامی ار مسئله امامت میداند. بر این اساس حتی ابوحنیفه نعمان بن ثابت بنیانگذار مذهب فقهی حنفی ایرانی بود. البته کسانی هم که اصلیتا ایرانی نبودند مانند امام احمد بن حنبل، در محیط فکری ایرانیان پرورش یافتهاند. این میان متکلمان توانستند با فاصله گرفتن از فلسفه بحثهای انتقادی فوق العادهایی بکنند، که خود یک جریان فکری ـ فلسفی را موجب شد با اینکه خود اینان بعضا دست به تکفیر فلاسفه زده بودند، بزرگ این جریانات را میتوان «امام محمد غزالی» دانست.

دیدگاهتان را بنویسید