تربیت اخلاقی در فرد و جامعه

وقتی خصوصیات ارزشمند دیگران را تحسین می کنیم، همان ویژگی ها در ما ایجاد خواهد شد. این ویژگی ها به هر حال بر روی میزان کارایی و اثربخشی سازمان در هر شرایطی تاثیر می گذارند. بنابراین، به کسی خوش اخلاق گفته میشود که با گشادهرویى، زبانی ملایم و برخوردی شاد و محبتآمیز با مردم روبرو میشود، و در هر شرایطی این توانایی را دارد که با خوشرویى برخورد کند. در زمینه خوش خلقى و برخورد خوب با همه مردم، روایات فراوانى در منابع اسلامى دیده میشود که به حدّ تواتر میرسد، تعبیراتى که در این روایات در برابر این فضیلت اخلاقى آمده است در کمتر مورد دیگرى دیده میشود، این تعبیرات بیانگر نهایت اهتمام اسلام به این مسئله مهم اخلاقى است.

در این کتابها ابتدا هر صفت اخلاقی، تعریف میشود و سپس از مسائلی چون عوامل شکلگیری و پیامدهای آن سخن به میان میآید. در حدیث دیگری از امام صادق(ع)، استقامت در سختیها، راستگویی، امانتداری، صلهٔ رحم، میهماننوازی، اطعام نیازمند، جبرانکردن نیکیها، رعایت حق و حُرمت همسایه، مراعات حق و حُرمت رفیق را مصداقهای مکارم اخلاق به شمار آورده و حیا را مهمترینِ آنها معرفی کرده است. امام صادق(ع) در تعریف خوش اخلاقی میفرماید: «حُسن خلق آن است که برخوردت را نرم کنی، سخنت را پاکیزه گردانی و برادرت را با خوشرویی دیدار نمایی».

امام صادق (علیه السلام) فرمودند؛ حسن خلق آن است که برخوردت را نرم کنی و سخنت را پاکیزه سازی و برادرت را با خوشرویی دیدار نمایی. » شيماء از پيامبر (صلّی الله علیه و آله و سلّم) تقاضا كرد ، تا اسيران طايفه اش را آزاد سازد ، پيامبر (صلّی الله علیه و آله و سلّم) به او فرمود : « من سهميه خودم را بخشيدم ، و در مورد سهميه ساير مسلمانان ، به تو پيشنهاد مى كنم كه بعد از نماز ظهر برخيز و در حضور مسلمانان ، بخشش مرا وسيله ی خود قرار بده تا آن ها نيز سهميه خود را ببخشند .

این امر اختیاری یا مستقیما متعلق اختیار قرار می گیرد (عمل، رفتار) و یا بالمآل اختیاری است (صفات، ملکات، هیآت نفسانی و منش). مسئولیت پذیری یعنی پاسخگویی در قبال وظیفه و تکلیف، بنابراین مسئول در قبال رفتار خود و عوارض ناشی از آن، مورد سوال و بازخواست قرار می گیرد و تشویق و یا تنبیه می گردد. اگر در جامعه ای مردم چنین رفتار کنند، جامعه پیشرفت خواهد کرد، عدل و انصاف همه جا حاکم خواهد بود، کسی گرانفروشی نمی کند، کسی اختلاس نمی کند، در آن جامعه وحدت و یکدلی حاکم می شود و دشمن نمی تواند به آن جامعه آسیب برساند.

2. پاداش روزهدار شب زندهدار؛ در حدیث دیگرى از همان حضرت میخوانیم: «دارنده حُسن خلق پاداشى همچون روزهدار شب زندهدار دارد». البته خوشرفتاری باید به گونهای باشد که وقار و متانت از دست نرود. یکی از مهمترین کارهایی که در این زمینه باید تمرین کرد سلام و احوالپرسى توأم با تبسم، دست دادن همراه با صمیمیت و احترام، اولین راه مؤثّر ارتباطى، به منظور تمرین خوش اخلاق بودن و جلب محبت دیگران است. «وجدان»، آدمی را پس از انجام کار، مورد بازخواست قرار میدهد تا سره را از ناسره بازشناسد، بر کارهای نیکو بیفزاید و از زشتیها دست شوید و منظور از « وجدان کاری »، در کوتاهترین و زیباترین کلام، خوب و دقیق و کامل انجام دادن کار است.

کسانی هم که قائل به قراردادی بودن اخلاق اند میتوانند بگویند این خود انسان ها هستند که قرارداد میکنند یا میتوانند بگویند این خداست که قرارداد میکند با این تفاوت که اگر قرار داد کننده خدا باشد، دیگر این احکام نسبی نخواهد بود بلکه هر چند قرار دادی است اما جهانشمول و همیشگی خواهد بود ولی اگر این احکام قرار داد انسان ها باشد میتواند نسبی باشد. انسان پس از این که چشم به جهان می گشاید به تدریج با نظام ارزشی ای که پیرامون او قرار دارد آشنا می شود؛ نزد اطرافیان او اموری پسندیده و اموری ناپسند شمرده می شوند.

تبدل پذیر است. قابلیت انحطاط و ارتقا دارد. از آنجا که سنجیدن ارزش هر چیز نیازمند معیار است می توان سخن از نظام ارزش گذاری به میان آورد. ۱۸- رعایت نوبت در همه چیز. پیامبر اسلام(ص) در روایتی، هدف از نبوتش را تکمیل فضایل اخلاقی معرفی کرده است. کتابهای اخلاقی، غالبا فهرستی از صفات خوب و بد اخلاقی ارائه میدهند. از آن روی خدای مهربان پیامبران و سفیران خود را از میان انسانهای مهربان و خوش اخلاق برگزیده تا بهتر و آسانتر در قلبها نفوذ کنند و آنان را به سوی معرفت الهی رهنمون باشند.

وی گفت: از مهم ترین اصول مبنایی اسلام، اخلاق اسلامی است، کما این که هدف و فلسفه بعثت پیامبر اکرم(ص) نیز اتمام مکارم اخلاقی عنوان شده است؛ از این رو بسیار لازم است منشور اخلاق رسانه، مبتنی بر خط و مشی اسلام باشد، ضمن این که باید ظرافت ها و تاکتیک های جنگی دشمن نیز شناسایی شده و با بصیرت قدم در این میدان بگذاریم. قرآن بر رشد اخلاقی انسانها تأکید بسیار داشته و آن را از اهداف رسالت پیامبر(ص) شمرده است. از منظر قرآن «بِرّ» همه فضایل دینی چون عقاید، فرایض دینی و صفات پسندیده را شامل میشود. در این صورت است که اعمال نیک شما به عمل صالح بدل می شود، و از منظر دینی (و نه صرفاً اخلاقی) ارزش می یابد.

یک. اتصاف به فضایل اخلاقی و تحصیل مجموعه کمالات و خصلتهای پسندیدهای که انسان در مسیر خودسازی و پرورش نفس، خود را به آنها میآراید. باید خدا را با تمام وجودش شکر گوید، ولى گروهى چنین نیستند، اما میتوانند با تمرین و ممارست و به کار بستن اصولی دقیق، حسن خلق و خوش اخلاقی را در وجود خود زنده کنند و چنان در عمق جانشان نفوذ کند که طبیعت ثانویّه شود. 8 ـ آیا هر جامعه ای می بایست نظام اخلاقی خاص خود را داشته باشد یا آن که همه جوامع انسانی باید دارای احکام اخلاقی یکسان و هماهنگ باشند؟

مثلا کسی که امانت داری ندارد، دغدغه حفظ اموال عمومی و استفاده بهینه و بهره وری از امکانات و اختیارات را ندارد. امام باقر علیهالسلام فرمود: «تعجب است بر خود نمای بر خود بالنده، از نطفهای آفریده شده و سپس بهصورت مرداری خواهد بود و او در این میان نمیداند که بر سرش چه خواهد آمد». اما اخلاق خوب دشمن همه ی اینهاست و زمانی که این اخلاق را در خود به وجود آورید، به زیبایی هر چه بیشتر خود کمک خواهید کرد. چه امری یک نوع استدلال را اخلاقی می کند؛ یعنی تفاوت استدلال اخلاقی و استدلال غیر اخلاقی چیست؟

در این میدان است که انسان میتواند در اثر ارتباط با انسانهای دیگر ارزشهای وجودی سایر مهارتهای حرفهای، علمی، عقلی و مدیریتی خود را بنمایاند و فضایل اخلاقی و کمالات انسانی را در خویش نهادینه کند و همچنین به شکوفایی تواناییهایی دیگران نیز کمک نماید. از این منظر، دین در کنار عقل، هم نقش تاییدی نسبت به دریافتهای عقلی دارد و هم نواقص عقل در کشف سایر اخلاقیات را جبران میسازد و هم ما را نسبت به اخلاقی بودن، تشویق مینماید. دوست داشتن دیگران و ایجاد رابطه عاطفى با سایر انسانها قابل رشد و تربیت است.

باید اذعان کرد که در میان اندیشمندان دینی، مباحث «فلسفه اخلاق» در مقایسه با سایر معارف اسلامی، کم تر مورد توجه بوده است. ۵- ↑ الهی قمشهای، ده مقاله در حکمت عملی یا اخلاق مرتضوی، ص۱۲۴، انتشارات قیام، چاپ نهضت، چاپ اول، ۱۳۷۴. ↑ بقره، ۱۵۱؛ آل عمران، ۱۶۴؛ جمعه، ۲. نوری طبرسی، میرزاحسین، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل، بیروت: آل البیت(ع)، چاپ دوم، ۱۴۰۸ق. ↑ علامه مجلسی، بحار الأنوار، ۱۴۰۳ق، ج۶۹، ص۳۷۵؛ نوری، میرزاحسین، مستدرک الوسائل، ۱۴۰۸ق ج۱۱، ص۱۸۷.

↑ پاکتچی، «اخلاق دینی»، ص۲۲۱. ↑ پاکتچی، «اخلاق دینی»، ص۲۱۸، ۲۱۹. ↑ مصباح یزدی، فلسفه اخلاق، ۱۳۹۴ش، ص۲۲۳. ↑ عالمی، رابطه دین و اخلاق، ۱۳۸۹ش، ص۶۳-۶۶. ↑ عالمی، رابطه دین و اخلاق، ۱۳۸۹ش، ص۲۰۱-۲۰۹. ↑ مجلسی، بحارالانوار، ۱۴۰۳ق، ج۲۱، ص۹۸. ↑ مکارم شیرازی،اخلاق در قرآن، ۱۳۸۷ش، ج۱، ص۷۶. اسلام میگوید: ای انسان هر کاری که میکنی ببین آیا رضای خداوند در آن کار هست یا نه؟ فرمود : نه ، شما بر آن بنشين ، خود آن حضرت بر روى زمين نشست ، با خود گفتم : اين نيز نشانه ديگر كه آن حضرت ،پادشاه نيست .

پیامبر(ص) در احادیثی، خود را مأمور به مکارم اخلاق، معرفی کرده است. تمام طلاهایی که در دنیا می یابید، به اندازه ی فضیلت هایی اخلاقی ارزش نخواهند داشت. کلیت جامعه ما با شیب قابل ملاحظه ای دچار سقوط اخلاقی شده است. اخلاق شایسته، سبب ایجاد محبت در تمام محیط زندگی است. در طول زندگى او هرگز دیده نشد وقتش را به بطالت بگذراند . قسمت بزرگى از لذت و شادى زندگى از طریق ایجاد ارتباط عاطفى با دیگران تأمین میشود. اخلاق نیک موجب افزایش رزق انسان میشود.

محمدتقی مصباح یزدی نوشته است: اداره زندگی فردی و اجتماعی انسان که از اهداف دین است، تنها در پرتو مجموعهٔ خاصی از دستورهای اخلاقی، تأمین میشود. و در روایات اهل بیت(ع) نیز از مکارم الأخلاق، سخن به میان آمده است. بر شما باد به حسن خلق زیرا حسن خلق ناگزیر در بهشت است . در این بخش مجموعهای از احادیث پیامبر در مورد اخلاق را گردآوری کرده ایم. اخلاق توصیفی: این علم، اخلاق مکاتب، اقوام، ملل و اشخاص را توصیف میکند. از این رو این مفهوم در مباحث اخلاقی، اهمیت یافته و کتابهایی با این نام نوشته شده است. اگر می خواهید که اعتماد به نفس تان در کارها بیشتر و بیشتر شود، پس اخلاق خوب داشته باشید.

دیدگاهتان را بنویسید