نسبت اخلاق اسلامی با اخلاق لیبرالی، در مصاحبه با آرش نراقی • صدانت

آنها تحتتأثیر گروهی از نیروهای پیرامون خود مانند همسالان، سرپرستان و مقامات بالاتر، سیستم پاداشدهی، هنجارهای گروه، ارزشها و سیاستهای سازمانی و همچنین نحوهی اجرای آنها قرار گرفتهاند. این رهبران ارزشها و اهداف کارمندان خود و همچنین کل سازمان را در نظر میگیرند. چیزهای پاکیزهای را که خدا برای شما حلال کرده، حرام مشمارید و از حد مگذرید که خدا از حد گذرندگان را دوست نمیدارد و از نعمتهای حلال و پاکیزهای که خدا به شما ارزانی داشته، بخورید و از خدایی که به او ایمان دارید، پروا کنید. در روایت دیگری رسول خدا صلی الله علیه وآله طی سخنانی تأکید کردند که من خود شب را میخوابم و ازدواج میکنم و روزها نیز غذا میخورم، هرکس از راه و روش من اعراض کند، از من نیست.

براین اساس متناسب با اهمیت خاصی که یک علم برسرنوشت فرد و جامعه دارد مورد تأکید و ترغیب اسلام واقع گشته است و دانشمندان مسلمان خویش را ملزم به تدوین و تبویب آن علم در مقام تئوری و نظری کردهاند. بخشی از دستورهای مهم و مورد تاکید اسلام پیرامون نحوه رفتار هر مسلمان با دیگران است. امام علی علیه السلام در توضیح نحوه مجالست پیامبر(ص) برای امام حسن علیه السلام میفرماید: «همه نشست و برخاستهای پیامبر(ص)، با یاد خدا بود. امام علی علیهالسلام میفرماید: «رسول خدا صلی الله علیه وآله برای دنیا خشمگین نمیشد؛ اما در مواردی که حقی پایمال میگردید، چنان خشم میگرفت که هیچکس او را نمیشناخت و تا آن حق را نمیستاند، هیچ چیز یارای ایستادگی در برابر خشم ایشان را نداشت».

رسول خدا صلی الله علیه وآله به امام علی علیه السلام فرمود: «ای علی! بنابراین، کسانی که به بهانه شوخی مرتکب گناه میشوند؛ برای مثال به دیگران تهمت میزنند، یا آنها را مسخره میکنند، از نظر ایشان نکوهش شده است. البته ایشان تأکید میکرد که در شوخی کردن نباید از حدود و قوانین الهی تجاوز کرد؛ برای مثال میفرمود: «هیچ بندهای ایمان خود را کامل نمیکند؛ مگر آنکه آنچه برای خود دوست میدارد، برای برادرش نیز دوست بدارد و در مزاح و غیرمزاح، از خدا ترس داشته باشد».

در روایات بر رعایت حقوق دوستان بسیار تأکید شده است؛ آن چنانکه دستور داده شده، نام او، نام پدر، مادر، اجداد و محل سکونت او را از وی بپرسید! در مرکب صناعی اجزای یک کل در یکدیگر حل نمی شوند، بلکه استقلال اثر خود را از دست می دهند. پیامبر رحمت، چنان بیتکلّف و متواضع بود که برای راحتی افراد تازه وارد و برای آنکه سایر حاضران در زحمت نیفتند، این تقاضا را پذیرفت و برای ایشان سکویی از گل ساخته شد و از آن پس پیامبر بر روی آن مینشست و سایر حضار در اطراف ایشان.

از این روی، باید نخست مشخص کنیم که از دیدگاه نهج البلاغه زندگی اجتماعی بشری و مدنیت او آیا علتی بیرونی و خاص رجی داشته یا عاملی درونی و داخلی؟ اینان تمام مسائل روان شناسی و دانش تجربی و هم چنین تمام سئوالات هنجاری درباره آن چه را خوب یا درست است از آن خارج می کنند. یک نوع اخلاق در سازمان معتمد بودن است، متعمد بودن وسیعترین و پیچیدهترین ارزش اخلاقی سازمانی بنیادی است؛ همچنین، ارزشی گسترده و مربوط به تمام ویژگیها و رفتارهایی است که فردی را شایستهی اعتماد میکنند، بهویژه در زمینهی درستکاری، خوشقولی و وفاداری و صداقت.

شواهد را ارزیابی کنید: هر زمانی که امکان دارد، وقت بگذارید تا تمام اطلاعاتی را که دربارهی یک وضعیت دریافت میکنید، با دقت بسنجید. این مسئله نشانگر آن است که پیامبر رحمت در میان مردم، هرگز به فکر خود نبود و تا میتوانست کاری میکرد که مردم از تکلّف و زحمت به دور باشند؛ در واقع، رفع نیاز مردم در درجه نخست اولویتهای رفتاری ایشان بود. رفتارهای رسول خدا صلی الله علیه وآله در همه حالات، خواه در خانه یا جامعه و در میان مردم، کاملاً از تکلّف عاری بود. روزی رسول خدا صلی الله علیه وآله از یاران خود پرسید؛ «در میان شما قهرمان کیست؟» گفتند: شخص بسیار توانمندی که پهلویش به زمین نیاید».

امام صادق علیه السلام از یکی از یاران خود، در مورد شوخی با یکدیگر پرسید. در تعیین معیارها، رکورد ها و شاخص هایی که دیگر سازمان ها به آنها رسیده اند، مورد استفاده قرار می گیرند. به هر حال این سختی ها و مشکلات از زمان تولد پیامبر ادامه دارد تا پیامبر ساخته شود، پیامبری که می خواهد در مقابل یک جهانی از کفر و نفاق و شرک بایستد و آنها را به اسلام دعوت کند باید در مقابل مشکلات و دشواریها و سختیها صبر و تحمل داشته باشد و این درس را عملا بیاموزند.

گذشت نسبت به کسی که به شما ستم کرده؛ پیوند با کسی که از شما بریده؛ نیکی در حق کسی که به شما بدی کرده و بخشش در حق کسی که از شما دریغ کرده». اما از سوی دیگر، آنچه “اخلاق لیبرالی” خوانده می شودهم منظومه ای از نظامهای اخلاقی است که بواسطه نوعی شباهت خانوادگی و پاره ای مفروضات و ارزشهای بنیادین به هم مربوطند. در فرازی دیگر، وضو گرفتن را راه فرو بردن خشم معرفی میفرماید: «غضب از شیطان است و شیطان از آتش و آتش هم با آب خاموش میشود، پس هرکه خشمگین شد، وضو بگیرد». در توصیف ایشان گفتهاند: در معاشرت با مردم، کمترین زحمت و هزینهای را برای آنان نداشت و میفرمود: ما پیامبران و امنا و پرهیزکاران از تکلّف و زحمت بیجا بیزاریم.

نهایتاً پیامبران الهی جزئیات آموزههای اخلاقی را برای ما تبیین میکنند. بر اساس آموزههای منقول از پیامبراکرم صلی الله علیه وآله، هیچکس حق ندارد، دنیا را برای رسیدن به آخرت یا آخرت را برای رسیدن به دنیا رها کند. گذشت از خطا و بدی دیگران، از مهمترین و شاخصترین ویژگیهای انسانهای بزرگوار است رسول خدا صلی الله علیه وآله، هیچگاه بدی را با بدی پاسخ نمیداد، بلکه همواره میبخشید و از بدی افراد میگذشت. که من هرگز به شما دستور نمیدهم که همانند کشیشان مسیحی و راهبهها، دنیا را کنار بگذارید.

از خدا بخواه که مرا به بهشت ببرد». دین اسلام به طرز رفتار و برخورد انسانها با یکدیگر اهمیت میدهد و به انسانهای مؤمن و باایمان سفارش میکند که با یکدیگر با محبت و گشادهرویی برخورد کنید. مسلماً فردی که فاقد صلاحيتهای اخلاقی شايسته از لحاظ فردي باشد، از معيارهاي اخلاق حرفهای متناسبی نيز برخوردار نخواهد بود. در یونان باستان و در غرب معاصر، نظام­های اخلاقی متعددی پیریزی شده و به وسیلهی پایهگذاران آنها معرّفی گردیده است، بیشتر این نظام­ها مربوط به دوران پس از رنسانس است که در آن دوره، شیوهی بحث و بررسی موضوعات دچار تحوّل گشت و یکی از پیامدهای این رویکرد، پدیدهای به نام «سکولاریسم» و تفیک دین از جوانب و شؤون مختلف حیات دنیوی بشر بود.

دیدگاهتان را بنویسید