معیار فعل اخلاقی از منظر اندیشمندان غرب و مسلمان

الله فی جیرانکم فانه وصیه نبیکم، ما زال یوصی بهم ظنا انه سیورثهم.(بحار الانوار، ج71، ص153). و قال علیهالسلام : «کلّ ما فرض اللّه علیک فإعلانه افضل من إسراره. قال النبی(ص) و احذر صحابه من یقبل رأیه وینکر عمله. قال النبی(ص): زینه الحدیث الصدق.(بحار الانوار، ج68، ص9). بحار الانوار، ج72، ص114، قال النبی(ص): لا تنظروا إلی کثره صلاتهم و صومهم، و کثره الحج و المعروف، و طنطنتهم بالیل ، و لکن انظروا الی صدق الحدیث و أداء الامانه.

مکارم الاخلاق النسخ الطبرسی، ص 17( عن أبی سعید الخدر یقول: کان رسولالله عینا، لا یسنل شیئا الا أعطاء). لذا، در تفسير “لا اله الا الله ” گفتهاند يعني: “لا موثر في الوجود الا الله” ، موثر استقلالي در عالَم، خداست و عوامل ديگر هم اگر در جهان موثراند باذن الله موثراند. اگر تمایل افراد و لذت آنها معیار خوب و بد باشد در حقیقت نمیتوان معیاری برای خوب و بد پیدا کرد، زیرا هر کسی برای خود معیار و ملاک خاصی دارد که در خور تعمیم به دیگران نیست.

براین اساس متناسب با اهمیت خاصی که یک علم برسرنوشت فرد و جامعه دارد مورد تأکید و ترغیب اسلام واقع گشته است و دانشمندان مسلمان خویش را ملزم به تدوین و تبویب آن علم در مقام تئوری و نظری کردهاند. آن چنانکه اسلام پژوهان می گویند هرگاه واژه های ایمان و اسلام هردو به صورت جداگانه در یک جمله آورده شوند، مقصود از ایمان: عمل قلب، شخصیت درونی، جنبه اعتقادی و بینشی و صفات روحی، و مقصود از اسلام: شخصیت برونی، جنبه رفتاری، و عمل اندام های حتی فرد می باشد و ایمان و اسلام مانند روح و تن هستند.

حضرت فرمود: «این گونه نباشید، چراکه مزاح کردن از حسن خلق است و تو می توانی به وسیله آن برادر دینی ات را شادمان کنی. اگر شما جزء آن دسته از افراد هستید که اخلاق خوب دارید اما دائمی نیست باید توجه داشته باشید که مهمترین ابزار برای به وجود آوردن و تداوم بخشیدن به فضایل اخلاقی در تمرین و تکرار کردن آن فضیلت هاست تا در وجود شما نهادینه شود. از آنجایی که در میان ادیان الهی، اسلام یک دین اجتماعی است و در آن آرمان ها و ایده های جمع گرا فراوان دیده می شود، در جای جای نهج البلاغه، که از یکی از مهم ترین منابع این دین است؛ به این مهم بسیار پرداخته شده و گاه و بیگاه جامعه و اجتماع مورد عتاب و خطاب واقع گردیده است.

به نظر من، دین برای شکوفایی شخصیت و روان انسان است، و این شکوفایی در متن رابطه ای خلاق، زیباشناسانه، و مختارانه با خداوند شکل می پذیرد. اخلاق در این اصطلاح، در عرض مسائلی مانند هنر، علم، حقوق و دین قرار دارد؛ اما در عین حال متفاوت با آنها به کار برده می شود. اگر اخلاق و راه رسیدن به سعادت و کمال تنها همان راهی باشد که حکیم و فیلسوف با برهان و استقلال پیموده، راهی است بسیار مشکل. جست و جو در نصوص و متون دینی نیز بیانگر آن است که عدل، نقش بنیادین و محوری در ارزشیابی افعال انسانها دارد، آفریدگاه هستی عادل است و به عدالت فرمان میدهد، هستی بر پایهی عدل استوار است، نظام روابط انسانی از درون خانواده تا عرصه اجتماع با معیار عدل سنجش و ارزشگذاری میشود، زیرا که رفتار با خویشان و بستگان، طلاق، نکاح و پرداخت نفقه و مهریه همسران باید با میزان عدل سازگارباشد چنان که رهبری دینی و سیاسی، قضاوت و داوری، شهادت و گواهی در امور اجتماعی، اگر از عنصر عدل به دور باشند فاقد ارزشاند و داد و ستدهای اقتصادی افراد جامعه اگر بر پایهی عدل استوار نباشند نکوهیده و غیراخلاقی هستند.

این استاد تاریخ تشیع افزود: در منظر امام، گسترش عدالت، کظم غیظ، اصلاح بین مردم، پدیداری کارهای خوب مردم، نرمخویی، فروتنی، خوشرفتاری، آرامش، وقار، خوشاخلاقی، رعایت ادب اجتماعی و همچنین عیبپوشی از ویژگیهای صالحان برشمرده شده است و از سویی القائات شیطانی در قلب و زبان انسانها مذمت میشود. بسیاری از اندیشمندان برای بهبود اخلاق کار، بر نظریههای رفتاری تأکید داشتهاند. اینکه در ابن سینا اخلاق در عرض و قسیم تدبیر منزل و سیاست مُدن (تدبیر جامعه) قرار میگیرد بهخوبی گویای غلبه وجههی فردی اخلاق (تدبیر نفس فردی) است. رهبران اخلاقی باید رفتارهای اخلاقی و مناسب را در هر وجه از زندگی خود در طول زمان نشان دهند، حتی اگر کارمندانشان رفتار آنها را مشاهده نکنند.

صبر در راه حق، گستردگی بذل و بخشش، تدبیر امور، رفق و مدارا، تحمل سختی ها در مسیر دعوت، گذشت، جهاد در راه خدا و ترک حرص و حسد، همگی از خصلت های برجسته آن حضرت بود که مسلمانان باید همواره از ایشان سرمشق بگیرند. یعنی اینکه این کارها بایستنی است و انسان باید به انجام آنها اهتمام ورزد، چرا که موجب سعادت او می گردد، و این عین غایت انگاری است. در چنین مواردی باید به ذکر آیه یا روایت یا طرح قانون و مقررات یا بیان صلاح و مصلحت فرد و مملکت، همینطور بازگوکردن آثار ناهنجار گناه و خلاف و پیامدهای زیانبار آن، خلافکار را به اشتباهی که مرتکب شده واقف کرد تا آن را ترک گوید و باید دانست که حلاوت گفتار، خوشرویی، استدلال قوی و منطق در سخن و اخلاص و دلسوزی بیش از هر چیز دیگر برطرف مقابل تاثیر میگذارد و سبب اصلاح میشود.

ایشان می فرمودند: اگر فرهنگ اصلاح نشود، اصلاح بقیه ی چیزها هم به آسانی ممکن نخواهد شد و یا آنجا که تزکیه و تهذیب را قبل از تعلیم و تربیت ذکر می کردند، اشاره به این موضوع است. 3.آیا تربیت تنها به تأثیرات عمدی، آگاهانه، اختیاری و هدفدار گفته می شود یا تأثیرات پایداری که توسط عوامل دیگر نیز ایجاد می شود تربیت نام دارد؟ اما آنان که سرشت واحدی برای انسان قائل اند در برابر این پرسش قرار دارند که آیا انسان ذاتاً نیک سیرت است یا بدسیرت؟

ـ من پیش از پاسخ دادن به این پرسش مایلم تکمله ای به توضیحات پیشین ام درباره اخلاق اسلامی بیفزایم. پاسخ این پرسش راعلّامه این گونه داده است : تفاوت بین اخلاق و قرآن و اخلاق بشری در انگیزه های آن است . اخلاق نیکو، زندگی را برای انسان با صفا و گوارا میسازد. همچنین اندوه و ناراحتی ناشی از مشکلات زندگی را که موجب کسالت روحی می شود و نشاط و امید آدمی را تحت تأثیر قرار می دهد، برطرف می کند. بسیاری از آنان مانند ارسطو تنها سود و فایده اخلاق را در تأثیرگذاری آن بر زندگی انسان خلاصه کرده و معتقد بودند که اخلاق هیچ فایده ای جز تأثیر سودمند بر شیوه رفتاری و زندگی فرد ندارد.

امروزه نیز عدهای از نویسندگان اخلاق حرفهای، از معنای نخستین این مفهوم برای تعریف آن استفاده میکنند. در روان شناسی تعریف انسان اخلاقی را پسینی یعنی از نگاه مردم مطرح می کنند. اینجا دو خصلت ناپسند سبب ضایع شدن بسیاری از نعمت های الهی و آثار زیانباری برای فرد و جامعه درپی دارد . با شناسایی نقاط قوت خود شروع کنید و سپس برنامهای را برای پیشرفت تدوین کنید. داشتن اخلاق حسنه و خوب بشر را به آدم و آدم را به انسان تبدیل می کند. اخلاق فلسفی، کلامی و عرفانی اخلاق نظری را تشکیل می دهند که به آن «فلسفه اخلاق» نیز اطلاق می شود.

به خصوص در مباحث «فلسفه اخلاق» که در نیم قرن اخیر مورد توجه ویژه عالمان و اندیشمندان قرار گرفته، آراء گوناگونی به چشم می خورد. روزی فردی به مسجد آمد. رسول خدا صلی الله علیه وآله که تنها در مسجد نشسته بود، برای او جا به جا شد؛ وی گفت: «ای فرستاده خدا ! من مشی فی حاجه اخیه ساعه من لیل او نهار، قضاها او لم یقضها، کان خیر اله من اعتکاف شهرین.(جامع السعادات، ج2، ص230). إن العبد لبیغ من سوء خلقه اسفل درک جهنم.(میزانالحکمه، ج2، ص154).

به عبارت دیگه، فردی که خوش خلقه میخواد همیشه هردوی شما پیروز بشین. اخلاق ورزشی یعنی اینکه شما به کسی ظلم نکنید، به کسی زور نگوید، مال کسی را نخورید و به صورت کلی یک اخلاق خوب و نمونه داشته باشید. اخلاق سازمانیِ مسئولیتپذیری دربارهی الزامات اخلاقی برای پاسخگو بودن، بررسی تعالی و اِعمال خویشتنداری صحبت میکند. قالالنبی(ص) من ستر علی مسلم سترهالله تعالی فیالدنیا و الاخره. در این جا به عنوان مقدمه به پاسخ این دو سوال از دیدگاه امام علی(ع) می پردازیم تا موضوعاتی را که درباره جامعه انسانی و انسان اجتماعی در نهج البلاغه مطرح شده اند بهتر دریابیم.

بحث انسان و اجتماع و این که آدمیان چه نسبتی با اجتماع دارند، از دیرباز مورد بحث اندیشمندان و به ویژه فلاسفه بوده است. مخالف رياکاری و دورویی است؛ به ندای وجدان خود گوش فرا می دهد؛ در همه حال به شرافتمندی توجه می كند؛ شجاع و با شهامت است. مسائل اخلاقی در حرفه، ماهیت چندتباری دارند و بدون اخذ الگوهای میانرشتهای قابل تحلیل نیستند. بنابراین، دلمشغولی اخلاق زیستی معاصر در مورد این باور اخلاقی است: توجیه رفتار و فقدان بهشخصه مورد ملاحظه قرار گرفتن.

دیدگاهتان را بنویسید