شاعرانی بدون «پیپ» و «پاپیون»؛ انقلاب اسلامی چه تأثیری بر شعر فارسی گذاشت؟

سید احمد نادمی، داور بخش شعر نو در این باره به خبرنگار ما میگوید: در این جشنواره، به دو شکل آثار را داوری کردیم یکی کتابهایی که رسیده بود و دیگری اشعار مستقل. یکی از معروف ترین آثار او، مثنوی معنوی است که مجموعه ای متشکل از ۲۵،۰۰۰ شعر شامل داستان ها، گفتمان های اخلاقی و قیاس های اخلاقی است که رابطه بین خود و خدا را کشف می کند.

نظامی در سرودن منظومة خسرو و شیرین از داستان «ویس و رامین» فخر الدین اسعد گرگانی الهام گرفته است، اما نیک می داند که ویس و رامین توجیه اخلاقی ندارد و باید ضعفها و خلأهای آن را پر کند. آفاق در جوانی و آن هنگام که فرزندش محمد فقط 7 سال داشت، دیده از جهان فروبست و نظامی را در غم مرگ خود سوگوار کرد. در ادامه بحث و در بررسی ویژگیهای زن آرمانی از دیدگاه نظامی، باز هم به این مطلب خواهیم پرداخت.

پیروزی شیرین در قبولاندن کابین و رسم و آیین به خسرو، یک پیروزی نمادین است: پیروزی بردباری و شکیبایی برخودکامگی و هوسبازی و غلبه عشق بر کامجویی. لذا در جای جای خسرو و شیرین، زن آرمانی او شیرین می گوید که اگر خطا کند و بر جادة اخلاق بلغزد، همچون ویس بدنام خواهد شد. شیرین در حالیکه بر پاهای بندسای خسرو بوسه می زند، آنقدر حکایتهای مهرانگیز می گوید که او را به خواب می کند و خود نیز خسته از پرستاری طولانی در کنار او به خواب می رود؛ در همین هنگام دژخیم وارد می شود و جگرگاه خسرو را دریده می گریزد.

وی ادامه داد: شعر و ادبیات انقلاب اسلامی بزرگانی را از دست داده است، بزرگان کمنظیر، آفرینندگان هنر، آفرینشگران ادبیات و هنر که نامشان در تاریخ و ادبیات این کشور پایدار و ماندگار خواهد بود. بدين منظور ابتدا به شناخت نيازها و امکانات زباني کودک براي آفرينش شعر ناب کودک توجه و سپس جلوه هاي شعر ناب از جنبه هاي زباني، تصاوير شعري، موسيقي کلام، هنجارگريزي هاي سبکي و مضمون ها در مهمترين اشعار رحماندوست کند و کاو و بررسي شده است. در داستانهای نظامی، فقط سلسله حوادث، داستان را پیش نمی برند، بلکه مهمتر از آن، شخصیت های داستان و ویژگیهای روانشناسانه آنهاست که خواننده را به تأمل وا می دارد.

او فرمان داد که این رسم برافتد و مردم به دین توحیدی روی آورند. خلوت آن دو در شب قتل خسرو به فرمان شیرویه، از زیباترین صحنه های عاشقانة این داستان است. ب. عشق اندوهبار، تراژیک و منفعل که از نوع حب عذری است. با تحقیق و تفحص در سبکهای شعری پیش از سبک هندی، بخصوص سبک عراقی و شعرای برجسته ی آن نظیر حافظ، به این نتیجه می رسیم که نگرش شعرای سبک عراقی نسبت به عناصر و پدیده های شعری، از جمله زلف معشوق، کلیشه ای و تک بعدی است؛ یعنی زلف، به عنوان مظهری از تجلیات جلالی معشوق ازلی قلمداد می گردد و همچون کمندی در نظر گرفته می شود که دل عاشق را به اسارت می گیرد .

رهبر انقلاب اسلامی خاطرنشان کردند: شعرای امت اسلامی باید در چنین حادثه بزرگ و سرنوشتسازی نقش ایفا کنند. خود نیز با همة دلباختگی و پاکبازی اش، در برابر خواهشهای خسرو دائماً تأکید می ورزد که باید مطابق سنت و آیین، بزرگان و پیران قوم را به خواستگاری وی بفرستد، او را کابین بندد و رسماً به دربار برد. او به رغم برتری های مادی خسرو، وی را تحت الشعاع جلال معنوی و اخلاقی خود قرار می دهد و برخودکامگی های او پیروز می شود. مثلاً آنجا که اسکندر در کشورگشایی خود نیرنگ می ورزد و در پوشش پیک اسکندر به دربار نوشابه فرمانروای بردع (از محال روس و ابخاز) می رود، نوشابه با هوشمندی و فراست خود، وی را می شناسد و در گفتگوهایی برتری خود را ابراز می دارد؛ اسکندر با آنکه در برابر نوشابه احساس شرمساری کرده به کاردانی او اعتراف می کند، معتقد است که زن نباید دلیر و فرمانروا باشد و اگر پرده نشین بماند بهتر است؛ به او نباید اعتماد کرد هرچند پارسا باشد، چون به هر حال زن، زن است!

شعر «یاد آر ز شمع یار آر» دهخدا که بوی تجدد از قالب و لحن آن به مشام میرسد، هر یک تلاشی در نوسازی شعر فارسی است. نادمی این مسئله را موجب خوشحالی میداند و اضافه میکند: موضوع شعر شاعران همه آن چیزهایی هست که انسان امروز با آن مواجه است، این شعرها متنوع هستند و قابل توجه. در آثار دیگر نظامی هم، روابط زن و مرد یا اصلاً موضوع اصلی نیست ـ مثل مخزن الاسرار ـ یا از نوع رابطه کنیز و ارباب است ـ مثل هفت پیکر و اسکندرنامه – که محک خوبی برای آزمون عفاف نیست. ابتدا بیان کنید که موضوع سخنرانی چیست و سپس این که دلیل صلاحیت سخنران تا چه اندازه است که میتواند در مورد این موضوع سخنرانی کند.

تا به حال شده بخواهید صمیمیترین دوست خود را با خواندن شعری خوشحال کنید یا برای دادن کارت پستال به دوست خود ندانید که داخل کارت چه چیزی بنویسید؟ شعر انگیزشی چارلز بوفسکی می گوید اگر دیگران از شکست زیاد صحبت میکنند، نباید فکر کنید موفقیت شما غیرممکن است. پس خودم رو آماده کردم که توقع شنیدن شعر خوب نداشته باشم. مجنون از شنیدن این سخنان سر به سنگها می کوبد و شوریده می شود؛ آن مرد از کرده خود شرمسار گشته اعتراف می کند که دروغ گفته است و لیلی به مهر خود باقی است. نظامی تصریح می کند که هدف از این افسانه ها کاملاً مادی و شهوانی بوده است.

نظامی در پایان داستان خسرو و شیرین به او و خصلتهای شیرین گونه اش یعنی زیبایی، خردمندی، عفاف، وفا و مرگ در جوانی اشاره کرده است. این پیروزی نشان می دهد که مدینه فاضله و آرمانشهر نظامی را باید در دنیای مقید به سنتها جستجو کرد؛ در دنیایی که تحت نفوذ یک زن و انضباط اخلاقی او ساخته می شود. مثلاً چنانکه «برتلس» خاورشناس روسی هم یادآوری کرده، در منظومه خسرو شیرین، قهرمان واقعی داستان و نقطه مرکزی آن، شیرین است نه خسرو؛ در این داستان خسرو مانند مردم روزگار خود، زن را بازیچه ای قابل خرید و فروش برای ارضای امیال خود می پندارد، اما نظامی با قاطعیت از احترام به زن، از شخصیت انسانی او و از قهرمانیها و شعور و ذکایش سخن می گوید.

3. احترام به آیین و اخلاق – پایبندی به دین، اخلاق و عرف اجتماعی از مسائل مهمی است که نظامی به آن توجه دارد و قهرمانانش را چنان می آفریند که از این چارچوبهای زندگی بیرون نروند. تقریباً تمام موارد مذکور، در گفتگوها و عقاید و اعمال قهرمانان داستانها ابراز می شوند، اما نظامی سیر حوادث داستان ها را چنان هدایت می کند که سرانجام خلاف آنها ثابت شود. استواری او بر این عقیده سرانجام خسرو را وامی دارد که دست از هوسهای ناشایست بشوید و مطابق خواستة وی عمل کند.

وی در سال 1207 میلادی متولد شد و به خانوادهی متکلمان فرهیخته تعلق داشت. پس از آن هر زنی که از مقابل مجسمه می گذشت، از او شرم می کرد و مانند او روی خود را می پوشید که چون سنگی به این سختی روی خود را می پوشاند، ما هم رواست که از بیداد نامحرم و شرم شوی روی بپوشیم. سپس می گوید: سرّ این افسانه آن است که هر زنی که آینه و شانه را افکند، یعنی در سختی و سختکوشی مانند کوه و بیشه شود. منظومه هفت پیکر نمونه کامل این نوع عشق است که در آن، بهرام گور هفت شاهدخت از هفت اقلیم آورده و در هفت گنبدی که بر طبع هفت سیاره و به رنگهای سیاه، سندلی، سرخ، زرد، سپید، پیروزه گون و سبزساخته، نشانده است تا هر روز هفته در یکی از گنبدها به عیش نشیند و شاهدخت آن گنبد برایش داستانی سراید.

دیدگاهتان را بنویسید