تربیت اخلاقی در فرد و جامعه

رسول خدا – صلي الله عليه و آله – فرمود: خداوند رحمت كند پدري را كه با نيكي نمودن و مهرباني به فرزندش و با آموزش دادن و ادب كردنش او را در نيكي به خود ياري ميكند. پيغمبر اكرم – صلي الله عليه و آله – فرمود: كسي كه به كودكان مسلمين رحمت و محبت نكند و بزرگسالان را احترام ننمايد، از ما نيست. در اینجا مراد ما از این واژه معنای فاعلی آن است. امّا در اسلام و منابع اسلامی به تربیت به معنای عام آن از همان ابتدای ظهور این دین مقدس الهی اهمیت فوقالعادهای داده شده است.

بنابراین ، در می یابیم که در دین اسلام ، تربیت فرزندان یکی از مهم ترین تکالیفی است که والدین در قبال فرزندان خود به عهده دارند . دقت در ابعاد مختلف تربیت، به خصوص در بعد اهداف، مبانی، روشها و توجه و اهمیتی که در دین مقدس اسلام به این امور در زمینه مسایل تربیتی داده شده است، مسئولیت صاحبنظران مسلمان تعلیم و تربیت را دو چندان میکند و از آنان بیش از یک نگاه سطحی انتظار دارد.

امانوئل کانت، تعلیم و تربیت، انتشارات دانشگاه تهران، ترجمه غلامحسین شکوهی، تهران، ۱۳۶۳، ص۵۶. الدکتور فتحی حسن ملکاوی، بحوث المؤتمر التربوی، عمان، جمعیه الدراسات و البحوث الاسلامیه، ۱۹۹۱، مترجمان غلامرضا متقی فر و اسدالله طوسی، انتشارات موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، قم، ۱۳۸۰. گامی به سوی نظریهپردازی در تعلیم و تربیت اسلامی، ترجمه چندین مقاله از دانشمندان مسلمان تعلیم و تربیت، از کتاب: بحوث المؤتمر التربوی، الدکتور فتحی حسن ملکاوی، عمان، جمعیه الدراسات و البحوث الاسلامیه، ۱۹۹۱، مترجمان غلامرضا متقی فر و اسدالله طوسی، انتشارات موسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، قم، ۱۳۸۰.

با این همه، پیشرفت همه علوم مربوط به آدمی، به تدریج بحث درباره پدیدههای انسانی بسیار پیچیده را، بدون اینکه سبب تخریب آن شود، امکانپذیر کرد، و با تجزیه و تحلیلهای نسبتاً دقیق علمی موقعیتهای تربیت، کم و بیش به تحقق علم تربیت و به پیدایش آنچه امروزه به علوم تربیتی معروف است انجامید. ۱. موضوع تربیت، انسان است و انسان موجودی پیچیده است. یکی از روش های کارامد در امر تربیت، نظارت بر امور متربی است. ۴. در تعلیم و تربیت، همانند برخی علوم دیگر، علاوه بر یافتهها و نظریههای علمی، یک سیستم و نظام تربیتی نیز پیریزی میگردد تا آن یافتهها و نظریههای علمی در عمل به کار گرفته شود.

آنان تعلیم و تربیت را همانند برخی پیشینیان، هنر و حرفه میدانند نه علم. آنچه درباره جوان بودن علم تعلیم و تربیت گفته شد، نه تنها درباره نظام تربیتی صادق است، بلکه باید گفت نظامهای تربیتی موجود در عالم به مراتب از خود علم تعلیم و تربیت جوانتر است. گستره علم اخلاق در صورت مطلوب خود، باید مشتمل بر چند حوزه باشد؛ اخلاق بندگی، اخلاق فردی، اخلاق اجتماعی، اخلاق خانواده، اخلاق محیط زیست و اخلاق صنفی ـ حرفه ای.

زیرا خوشی (سعادت) از احوال عاطفی است و تحت تاثیر عوامل گوناگون طبیعی و اجتماعی قرار دارد.» (کانت، 1380، ص6-7) اما تکلیف از ذات عقل استنتاج میشود موجب نسبیت فضیلت نمیگردد.برای تکلیف ، چون از نفوذ عواطف و احساسات در اخلاق باید ان را بر تکلیف -که قانون خود عقل است – متکی ساخت. سخن از تأثیر محیط طبیعی بر تربیت دینی و اخلاقی، دارای پیشینه بلند میباشد.طرفداران نظریة شناختی ـ اجتماعی، معتقدند که رفتار فرد تحت تأثیر نیروهای اجتماعی است، ولی چگونگی برخورد و چگونگی تأثیرگذاری بر نیروهای اجتماعی در اختیار فرد است. برای جلوگیری از بروز این ذهنیت، به فرزند پسر خود بگویید با اینکه خشم و عصبانیت جزو احساسات طبیعی هستند، او نمیتواند آنها را به شکلی تهدید آمیز و خشن بیان کند.

همچنان که گفته شد در میان اندیشمندانی که در حوزة تعلیم و تربیت فعالند، در علمیّت تعلیم و تربیت یا آموزش و پرورش، به عنوان یک علم مانند دیگر علوم، البته با ویژگیهای مربوط به خود، اختلاف نظر وجود دارد. کودک باید احساس کند پدر و مادرش توصیه هایی واقع بینانه دارند، پس به استقلال شخصیتی او احترام بگذارید، دوستانش که ممکن است حتی معتاد به این ابزارها باشند را مورد تمسخر یا توهین قرار ندهید، با محیط آموزشی که در آن قرار دارد هماهنگ باشید تا کودک در دو نظام تربیتی دور از هم دچار پارادوکس فکری و فرهنگی نشود.

بنابراین، برنامة درسی باید به گونهای طراحی گردد که همه ابعاد وجودی انسان را در برگیرد و با فطرت او سازگار باشد. در منابع اسلامی به این نکته مهم تذکر داده شد که زمام تربیت انسان باید به دست کسی باشد که از رمز و راز او و زوایای آشکار و پنهان و ابعاد مختلف وجودیاش، حتی از خود آدمی آگاهتر است. همین گونه، اطاعت و فرمانبری از پیامبران را لازم و بایدی میشمارد و آن را حقی از پیامبران بر مردم میشناسد و به پیامبران و رسولان الهی و حتی آنان که جانشین و منصوب از جانب رسولان الهی در بین مردم هستند، گفته شده است که به مردمان یادآوری کنند که آنان چون فرستاده رب العالمین و پروردگار انسانها و نیز مربیان اخلاقی و معنوی آنهایند، پس میباید که از فرمان و دستورات آنان پیروی شود.

9- گفتنی است که در میان مسلمانان کسانی را می توان یافت که روح را نیز همچون بدن موجودی جسمانی می دانند، هرچند آن را « جسم لطیف» می خوانند و به آبی که در همه ی اجزای گل سریان دارد، همانند می کنند. کلید اصلی شیوه تربیتی مناسب درک شخصیت خلق و خوی کودک است تا در کنار آن بتوانید استعدادها و تمایلات او را بهتر شناسایی کنید. او معتقد است: این علم موجب نظم و روشنی شده و به ما اجازه میدهد تا اندازهای پیشبینی کنیم که در شرایط یکسان، نتایج فلان روش یا شیوه تربیتی چه خواهد بود.

چنانکه اشاره شد در علم تعلیم و تربیت از جمله مهمترین امور، نظریهپردازی و نیز پیریزی یک نظام تربیتی منسجم و کارآمد میباشد و مهمترین عناصر در یک نظام تربیتی عبارتند از: اهداف، مبانی، اصول، شیوهها، خط مشیها، و روشهای تربیتی، که بخش زیادی از آن در منابع اسلامی آمده است، بقیه امور از قبیل، راهبردها، وسایل و ابزار، تکنیکها و فنون، یا عبارت اخرای همان چهار امر است یا فرعی از فروعات همانهاست که باید از علوم دیگر کمک گرفته شوند. اما متاسفانه در بخش مهم تدوین علم تربیت اسلامی به معنای مصطلح و نیز در ارائة نظریه تربیت و ارائه یک نظام تربیتی جامع و کارآمد، اندیشمندان مسلمان تحرک چندانی از خود نشان ندادهاند.

بهتر است در این بخش به همین مناسبت به برخی از ویژگیهای این علم اشاره کنیم. برخی نیز معتقدند که بین روشهای واقعی تعلیم و تربیت اخلاقی و اهداف آن انسجام و هماهنگی لازم وجود ندارد و به همین دلیل، تربیت اخلاقی و ارزشی اغلب به تلقین منجر میشود (Snook,1978). امّا در عین حال، حتی تا اواخر قرن بیستم نیز بسیاری از متخصصان از آن با احتیاط سخن میگفتند. مثلا برای درست کردن کیک با شما همکاری کند و یا به گل ها آب بدهد. به نظر آنان تعلیم و تربیت تنها هنر و یا فنی کاربردی است که میکوشد حتیالامکان روشهای علمی را در تحقیقات خود به کار برد.

دیدگاهتان را بنویسید