اخلاق اجتماعی در نهج البلاغه – پرسمان

مثلاً، وقتی گفته میشود: نظام آموزشی کشور مسئول پرورش نیروی انسانی متعهد و متخصص است یا فلان سازمان مسئول واردات داروهای خاص است یا وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی مسئول تامین، حفظ و ارتقاء سلامت است، در همه این موارد، مسئولیت کلی و علاوه بر لزوم رعایت مبانی علوم پزشکی، پاسخگویی در عرصه های اجتماعی نیز مطرح است. پزشکی که فقط بیماری را تشخیص می دهد و برابر ضوابط نسخه می نویسد، تعهد اجتماعی خود را تا حدودی انجام می دهد ولی اگر سوالات او را پاسخ گفت و آموزش های لازم را در جهت بهبود زندگی بیمار و پیشگیری از شدت بیماری او داد و در کل انتظارات او را برآورد کرد، به مسئولیت اجتماعی خود نیز عمل کرده است و اگر به موازات همه ی اینها، به دنبال الگوها، مدل ها و ابزارهایی رفت برای برون رفت در حداقل زمان ممکن از مشکلی که می تواند گریبانگیر او در طولانی مدت باشد، و یا مثلا به خاطر رفع مشکلی حاد، شبانه به بالین بیمار در منزل او هم می رود، در جهت انطباق اجتماعی عمل کرده است، مثل پزشکی که در واکنش به درد شدید ناشی از عمل جراحی بیمارش و انتظارات او برای کاهش فوری از شدت درد، که وظایف قانونی و حرفه ای و اخلاقی خود را در ارتباط با او به درستی انجام داده، برای اقدام متفاوت دیگری نیز در فکر و اندیشه و مطالعه است.

عمل کند، تا “تعهد اجتماعی” خود را به جا آورده باشد، یعنی هنگامی که یک سازمان مسئولیت های قانونی خود را در فعالیت ها لحاظ می کند، به تعهد اجتماعی (ُSocial obligation) خود عمل کرده است. اخلاقیات را نمی توان مستقیم مدیریت کرد، مثلاً رفتار مدیر سازمان بر کارکنان و محیط کار به شدت تأثیر می گذارد، اولویت های اهداف استراتژیک مانند حداکثر کردن سود، افزایش سهم بازار، کاهش هزینه ها و …

باید تکنیک ها و مهارت ها افزایش یابد، باید توان فکری ارتقاء یابد و نگرش ها متحول شود و در کل شکلی از معرفت و بصیرت ایجاد شود. قبل از پرداختن به این سوال باید مقدمه ای عرض کنم. پس می ببینید که اخلاق حرفه ای مختص حرفه خاصی نیست، بلکه در هر زمینه و تخصصی، کاربردهای خاص خود را دارد و مسئله ی مهمی است. اخلاق حرفه ای می گوید: استانداردها و معیارهای هر تخصصی، در همه ی فرایندهای کاری آن باید رعایت شود. پس نمی شود گفت، اخلاق حرفه ای تنها با آموزش به دست می آید؟ بله دقیقا، با آموزش تا حدودی می توان به مفاهیم اخلاق حرفه ای در کاربرد رسید.

با توجه به این که آموزش نیروهای انسانی گروه پزشکی در بیمارستانهای آموزشی صورت میگیرد، مسؤولیتپذیری اجتماعی برای این بیمارستانها ضرورتی اجتنابناپذیر است. مسؤولیتپذیری اجتماعی مانند انطباق پذیری اجتماعی، فراتر از پاسخگویی به نیازهای جامعه است. و گرنه با یک بخشنامه و یا چند توصیه و یا چند ماده ی قانونی که نمی شود مثلا پدیده های خلاف اخلاق حرفه ای مانند زیرمیزی و یا تقاضاهای القایی را به طور کامل در حوزه ی نظام سلامت برچید. خدای متعال در قرآن کریم، همچون آیینهٔ شفاف، ما را به تماشای زیبای اخلاق پیامبر خوبیها ﷺ، دعوت میکند و قطرهای از اقیانوس عظیم حسن اخلاقش را به نمایش میگذارد: ﴿إنَّكَ لَعَلَىٰ خُلُقٍ عَظِيمٍ﴾؛ ای پیامبر!

با تبیین این مفاهیم باید عرض شود که ما باید عملکرد واقعی را با ملاک ها و معیارهای درست، به سوی تحقق اهداف مسئولیت اجتماعی سوق دهیم تا استانداردها تحقق پیدا کنند. عرضم این است که در هر صورت اخلاقی بودن یا نبودن رفتارها و عملکرد افراد و مدیران، می تواند پیامدها و آثار مثبت یا منفی را در سطح سازمان رقم زند. مدیران باید به آنچه در خصوص “اخلاق سازمانی” به نیروهای سازمان متذکر میشوند خود عمل کنند زیر بازتاب عملکرد آنها اثر بیشتری در نهادینه شدن فضائل اخلاقی در بین افراد سازمان دارد.

چنین انسانی، از طبیعت سالم برخوردار نیست و پیوسته رغبت دارد، برخلاف متعارف و مقتضای طبیعت عمل نماید. خوانندگان عزیز مستحضر هستند که ریشه ی اغلب مشکلات آنجا که حد متوسطی از مسئولیت پذیری فردی وجود دارد، سیستم ها هستند و اینجاست که، اگر این زمینه ها به خوبی فراهم شود، بستر مناسبی برای مسولیت پذیری سازمانی ایجاد می شود. با این حال ، این ویژگی ها دارای برخی ویژگی های مشترک هستند که در همه جوامع و همه افراد وجود دارد.

استاندارد (Standard) به معنای نظم، قاعده و قانون است و چنین تعریف می شود: تعیین و تدوین ویژگی های لازم در تولید یک محصول ( کالا ) و یا انجام یک خدمت. درواقع وقتی که آموزه ها و آیین های اخلاقی لباس قانونی پوشید درآن صورت نتیجه عملی آن بطور موثر در جامعه آشکار خواهد شد. همچنین از کنیز آزاد شدهای به نام «تویبه» که در دوران شیرخوارگی، چند روز به ایشان شیر داده و ایشان را سرپرستی کرده بود، یاد میکرد و همواره به او احترام میگذاشت.حتی از مدینه برای او که در مکه میزیست، لباس و هدایایی میفرستاد و هنگامی که درگذشت بسیار غمگین شد و از حال خویشاوندان او جویا شد تا نسبت به آنها محبت و دلجویی کند.

با نگاهی گذرا به گذشته که با قلم مورخین به ترسیم کشسیده شده است در می یابیم ، بسیار ی از قوانین پر و پا قرص اجتماعی برخاسته از اخلاق است و همانگونه که در مباحث پیش از این گفته شد اساسا موجب پدید آمدن قوانین نیز اخلاق عامه اجتماعی است که نیازمند لازمه ضمانت اجرایی بوده اند و بر همین اساس، قوانین وضع شده به منظور پایبندی آحاد افراد اجتماع شکل گرفته اند .بنا بر آنچه ذکر شد دو موضوع مهم اخلاق انسانی و انسان اخلاقی موجبات ثبات اجتماع آدمیان را فراهم می کند . دست پر قدرت آفرینش، گوهر گرانبها و صادقی را در درون آدمی تعبیه کرده که از آن به « وجدان » تعبیر میشود.

گویی هر انسانی متشکل از چند نفس در درون خود است. که آیه «وَ هَدَیْناهُ النَّجْدَیْنِ»، اشاره به نیروی درونی یا وجدان دارد که خوبیها را از بدیها تشخیص میدهد. البته پاداش و یا توبیخ فرع بر مسئولیت است و مسئولیت فرع بر تکلیف و تکلیف فرع بر اختیار و اختیار یا حق تصمیم گیری، نیز از جمله خصوصیات منحصر به انسان است. با این توصیف، مثلا منصبی مانند ریاست جمهوری یک مسئولیت اجتماعی کلان، نهادی و دولتی است و به همین دلیل افراد ذیصلاح که ویژگی ها و توانایی های خود را در موقعیت های قبلی به خوبی نشان داده اند، نمیتوانند از زیر بار آن شانه خالی کنند، فلذا در قبال مردم و کشور به لحاظ همان توانایی ها و مهارت هایی که در خود سراغ دارند، احساس مسئولیت می کنند و برای گرفتن زمام تدبیر و سیاست جامعه، خود را در معرض انتخاب قرار می دهند.

همان طور که میدانید بسیاری از رفتارهای اخلاقی در ارتباط با بندگان خدا شکل میگیرد، مانند گذشت از اشتباه دیگران، صدقه دادن، کمکهای غیر مالی، مهربانی و … این گونه احادیث که بر حسب ظاهر، جبر در زندگی را میرسانند و انسان را تابع سرنوشتی میدانند که از پیش تعیین شده است، بر فرض صحّت صدور، باید به گونهای توجیه یا تأویل برده شوند، وگرنه مردود شناخته میشوند؛ زیرا برخلاف ظاهر بلکه صریح قرآن کریم هستند و با عقل و فطرت، و حکمت در تکلیف ناسازگار میباشند.

قانون طلایی به این فرض اشاره دارد که “آنچه را که نمی خواهید دیگران با شما انجام دهند با دیگران انجام ندهید”. برای خودنمایی و آوازه شهرت کاری انجام ندهید. برای مثال، هنگامی که انسان از رزقی که خداوند به او داده، به شکل های گوناگون به دیگران کمک می کند و همیشه در انجام این کار تلاش دارد؛ پس از مدّتی به آرامی در او صفت سخاوت و بخشندگی به وجود می آید. مثلا انجام کارهایی که باعث بهبود وضع جامعه می شوند و اجتناب از کارهایی که وضع جامعه را بدتر می کنند، در این حیطه قرار می گیرند.

یکی از علما که نماینده ی دوره ی اول و دوم مجلس شورای اسلامی بود، نقل می کرد: روزی بیمار بودم، در حد گلودرد و سرماخوردگی، و از آقای دکتر عباس شیبانی که او هم آن زمان نماینده ی مجلس بود، در مجلس خواستم نسخه ای برایم بنویسد، قبول نکرد. اسلام از پیروان خویش می خواهد که نسبت به مسائل گوناکون جامعه اسلامی حساس بوده و ضمن کسب آگاهی و بصیرت نسبت به فضای جامعه در هر صحنه ای که مسئولان نظام اسلام لازم بدانند ،حضور یابند و نسبت به رهبری و قوانین حیاتبخش اسلام وفادار باشند و از بی اعتنایی ، انزواطلبی و منفی بافی بپرهیزند.

ازاین رو، اگر انسان اعمال عبادی ای را به جا بیاورد، امّا خدا و پیغمبر را قبول نداشته باشد اعمالش ارزشی ندارد. مسئولیت هم مربوط به تکتک افراد و شهروندان است که برابر ارزش های مورد قبول خود در این رابطه پاسخگو هستند و هم مربوط به گروهها، سازمانها و شرکتها ست که بر اساس تکلیف و متناسب با اختیار و با ساختار معلومی که دارند در قبال فرد و جامعه، دارای مسئولیتند. میتواند معضلات جدی را برای سازمان ایجاد کرده و مقبولیت و مشروعیت اقدامات آن را مورد سوال قرار دهد و درنتیجه توان و بازدهی و جو سازمانی را تحت تأثیر و تنش قرار دهد.

به همین دلیل است که می گوئیم اصل مذاکره، بله ولی در اصول، نمی توان به دنبال معادله ی برد – برد رفت. اما یک اصل مهم دیگر اینکه؛ همچون سایر فرایندهای مبتنی بر فعالیت های اجتماعی بشری، هیچ چیز نمی تواند برای همه مناسب باشد. یک دنیا پر از بغض های نشکفته. یادگیری از نظر روان شناسان یعتی تغییر در رفتار. به طور کلی انسان ها هریک دارای ویژگی های خاص اخلاقی هستند که فکر، گفتار و رفتار آنها را شکل می دهد.

روابط انسانی در تعریف بوی کین عبارت است: «از شیوه رفتار کردن و احترام گذاردن به موقعیتهای اجتماعی و افراد یا گروههایی که سبب خلق این موقعیتها شدهاند. محمد (صلیاللهعلیهوآلهوسلّم) فرستاده خداست و کسانی که با او هستند در برابر کفار سرسخت و در میان خود مهربانند.» براساس این آیه، مسلمانان باید نسبت به عموم امّت، مهربان و دلسوز باشند، با آنان خوشرفتاری نمایند، به کمکشان بشتابند، در غم و شادی مردم سهیم باشند و با چهرهای متبسم، مؤدّب و خوشرویی با آنان رو به رو شوند و از این راه سبب ترویج حسن خلق و پیوند با مردم شوند.

دیدگاهتان را بنویسید